Wypracowania i opracowania dzieł Stefana Żeromskiego

W literaturze młodopolskiej i dwudziestolecia międzywojennego inteligencja, jako klasa, została pokazana w negatywny sposób. Zupełnie nie interesuje sie innymi ludźmi, kieruje się prywatą, dba tylko o dobro własnych interesów. Jednak wśród tych ludzi istniały nieliczne jednostki, które chciały coś zmienić. Dążyły do tego z myślą o innych ludziach, bardziej potrzebujących. Nie martwiły się o własne sprawy, odrzuciły szczęście osobiste, wyrzekły się własnych pragnień aby zmienić świat.

Głównym bohaterem powieści Stefana Żeromskiego pod tytułem „Ludzie bezdomni” jest chirurg – Tomasz Judym. Pochodził on z biednej rodziny. Miał brata Wiktora, który pracował w fabryce cygar. Judym nie miał łatwego dzieciństwa. Ojciec – szewc, nie mógł zapewnić rodzinie dobrych warunków życia, więc żyli bardzo skromnie. Chłopca wychowywała ciotka, która była kobietą lekkich obyczajów. Codziennie przyjmowała gości, więc musiał on być niezauważalny. Od najmłodszych lat był poniżany. Spał przy drzwiach, chodził w porwanych ubraniach, dziurawych butach. Jednak w porównaniu z bratem miał całkiem dobre warunki życia. Wiktor musiał pracować, aby pomóc rodzicom w utrzymaniu rodziny. Judym był jedyną nadzieją rodziców. Ciotka umożliwiła mu zdobycie podstaw wiedzy, którą później musiał pogłębiać.

Judyma poznajemy podczas pobytu w Paryżu, gdzie przyjeżdża w ramach stypendium, żeby się kształcić. Chciał zostać lekarzem, aby pomagać ludziom. W Paryżu zastanawia się nad higieną, nad życiem społeczeństwa, zwłaszcza ludzi biednych. Tam poznaje też miłość swojego życia – Joannę Podborską. Pobyt w Paryżu jest dla Judyma czasem szukania pewnej drogi. Jest to czas wakacji. On jest młodym, wykształconym i inteligentnym mężczyzną. Jest bardzo wrażliwy na piękno. Odwiedza różne zakątki Paryża i zachwyca się ich pięknem.

Po powrocie do Warszawy zakłada swój gabinet, jednak nie przynosi mu on zysków, gdyż nie jest odwiedzany przez pacjentów. Jego problemem jest brak akceptacji środowiska. Spowodowane było to tym, że Judym znacznie różnił się od innych lekarzy. On chciał najpierw zwalczać przyczynę choroby, dbał o profilaktykę. Jego poglądy były utopijne, nikt się z nim nie zgadzał. Inni lekarze traktowali swój zawód jedynie jako źródło utrzymania swojej rodziny. Oni nie interesowali się warstwami najuboższymi, byli obojętni na cierpienia tych ludzi. Ważne były dla nich przyziemne rzeczy, takie jak pieniądze, wygodne, wspaniale urządzone mieszkania. Nastawieni byli na pomoc jedynie ludziom bogatym. Judym wiele im zarzuca. Niestety nie mógł nic zrobić bez poparcia. W takiej rzeczywistości zaczyna wątpić. Zaczął ze zbyt wysokiego pułapu i nie był w stanie się obronić. Dlatego też przyjmuje posadę lekarza w Cisach, zaproponowaną mu przez Chmielnickiego. W Cisach bardzo mu się podoba, jest zachwycony tym miejscem, krajobrazem otaczającym je. Jest mu tam bardzo dobrze, jest szczęśliwy, zafascynowany życiem arystokracji. Nareszcie czuje, że żyje, że robi coś pożytecznego dla ludzi. Cisy uważa za miejsce, w którym można spełnić swoje powołanie. Jednak tam również są ludzie, którzy mu to utrudniają. Dyrektor Węglichowski i Krzywosąd nie zgodzili się na meliorację tamtejszego bagna, co miało oczyścić powietrze w Cisach. Mimo tego Judym nie traci nadziei. W Cisach Judym jest rozdarty wewnętrznie. Z jednej strony chce pomagać chłopom, biednym, z drugiej jest zafascynowany życiem arystokracji.

Tam ponownie spotyka Joannę Podborską, w której się zakochuje. Na początku ich miłość jest piękna, szczęśliwa, dająca satysfakcję. Oni mieli podobne poglądy, przeżycia, plany na przyszłość. Niestety później Judym zmuszony był ją opuścić, gdyż wepchnął do szlamu Krzywosąda. Ponownie zmienia miejsce swego pobytu, wyjeżdżając do Zagłębia. Tam prawie nie myśli o Joannie. Uważa, że nie może mieć własnej rodziny, gdyż musi całkowicie poświęcić się leczeniu ludzi. Przez to chce spłacić dług społeczeństwu, które umożliwiło mu kształcenie się. W Cisach Judym czuł się szczęśliwy, natomiast w Zagłębiu bezsilny. Zrozumiał, że jego ideały nie są w cale takie proste do zrealizowania, jak mu się wydawało. Potrzebna była zmiana na większą skalę. Niestety on sam, przeciw wszystkim, nie był w stanie wiele zrobić.

Tomasz Judym stał się najbardziej znanym przykładem bohatera, który dla dobra innych, odrzuca wizję własnego domu, szczęście osobiste, możliwość założenia własnej rodziny. Postać ta skumulowała w sobie ideę poświęcenia. Przede wszystkim jednak postać ta była wcieleniem ethosu inteligenta, który ukształtowany w ostatnich dziesiątkach lat XIX wieku, stał się obowiązujący w wieku XX. Działanie tego lekarza nie ma na celu bogacenia sie. Jest to inteligent – asceta, przekonany o specjalnym, społecznym posłannictwie swojej warstwy, którą obarcza odpowiedzialnością za całe społeczeństwo.

Postać Judyma przypomina bohatera romantycznego – Konrada Wallenroda, gdyż ma swoje ideały które przedkłada nad wszystko. Widać w nim charakterystyczne dla bohaterów epoki romantyzmu wewnętrzne ścieranie się różnych instynktów, pasji, dążeń, pragnień, kontrowersje i polemiki pomiędzy sprzecznymi siłami serca i umysłu, w których krystalizuje się i rodzi drogo opłacony wybór ostatecznego sposobu życia i postępowania. Judym buntuje się wobec zastanej rzeczywistości, protestuje przeciwko zakłamaniu i wygodzie ludzi zbyt pewnych siebie i swojej pozycji w świecie, jakby dla nich tylko urządzonym. To było przyczyną jego osamotnienia. On nie chciał być sam, działać w pojedynkę. Zwracał się do swoich kolegów – lekarzy, z najgorętszymi apelami, z prośbą o zrozumienie choćby intencji tego, co głosił. Niestety okazało się to bezskuteczne.

Tomasz Judym jest przykładem indywidualisty. On był inny, wyjątkowy, czuł się lepszy, mądrzejszy od reszty. Wiedział, że to, co robi jest dobre. To właśnie go wyróżniało. On czuł się wybrany . Podjął się walki o zmienienie świata na lepsze, walkę o zmianę przerażającego stanu rzeczy w bliższym i dalszym otoczeniu.

Inna charakterystyczną cechą bohatera romantycznego jest nieszczęśliwa miłość. Taką przeżył też i Judym. Musiał wyrzec się miłości do ukochanej kobiety, zrezygnować z możliwości osiągnięcia stabilizacji życiowej, gdyż nie było na to miejsca w jego walce z otaczającym go złem i niesprawiedliwością. Judym był bezwzględny i okrutny wobec Joasi, jednak postępując w ten sposób kierował się szlachetnymi pobudkami.

Tomasz Judym jest bardzo piękną, szlachetną postacią. Mimo tego, że przegrywa, udaje mu się zostać wiernym sobie, ocalić świat własnych wartości i ideałów.

Kolejnym przedstawicielem inteligencji jest Zenon Ziembiewicz, główny bohater „Granicy” Zofii Nałkowskiej. Pochodził on z ziemiańskiej rodziny, mieszkającej w Boleborzy, majątku należącym do państwa Tczewskich. Jego ojciec – Walerian, był nieudolnym zarządcą tego majątku. W ciągu dnia nie robił nic pożytecznego. Od rana do wieczora chodził po łąkach, polach i pilnował ludzi, żeby nie kradli „pańskiego” (zawsze nosił przy sobie dubeltówkę). Jest za to przykładem prawdziwego kobieciarza. Matka – Żancia, zajmowała się sprawami finansowymi, grała na fortepianie i śpiewała po francusku.

Jako mały chłopiec, Zenon uczył się w mieście, gdzie poznał Elżbietę Biecką – młodzieńczą miłość, która później stała się jego żoną. Po ukończeniu szkoły wyjeżdża na studia do Paryża. Podczas ostatniego lata studenckiego nawiązuje romans z wiejską dziewczyną, Justyną Bogutówną. Ojciec nie może zapewnić mu środków na dalsze kształcenie się, więc zwraca się z prośbą o pożyczkę do redaktora „Niwy”, Czechlickiego. W zamian za to pisał artykuły polityczne do tego pisma. Po ukończeniu studiów odnawia znajomość z Elżbietą Biecką, co kończy się ich małżeństwem. Jednak nadal nie potrafi zakończyć romansu z Bogutówną. W krótkim czasie zostaje redaktorem naczelnym „Niwy”, a następnie prezydentem miasta. Jego życie kończy się tragicznie. Najpierw zrozpaczona Justyna oblewa go kwasem, a później on popełnia samobójstwo.

Zenon Ziembiewicz jest postacią bardzo złożoną. Już na tle życia w Boleborzy jego sylwetka prezentuje się nam w wieloraki sposób.

Zenon wychowany był w określonych warunkach bytowych, w zasięgu oddziaływania drobnoziemiańskich tradycji, które formowały jego pierwsze poglądy na świat. On rozumie wprawdzie doskonale anachronizmy i absurdy boleborzańskiego świata, buntuje się przeciwko nim, sam zdaje się nie mieć z nimi nic wspólnego, a jednak jest on przecież w znacznym stopniu produktem takiego właśnie układu stosunków społecznych, rodzinnych, obyczajowych. Przyjeżdżającego do domu na wakacje młodego człowieka razi wszystko i od społecznych postaw tego bytu – aż po powierzchowne, pozornie reprezentowanie niby wielkiej kultury i wykształcenia przez rodziców, których ambicje w tym względzie są żałosnym nieporozumieniem. Zenon Ziembiewicz zdaje się nie mieć nic wspólnego z wulgarnym schematem życia erotyczno – obyczajowego, które uprawia w niezmąconym właściwie spokoju sumienia jego ojciec. Ale świadomość wszystkich głupstw i ograniczeń boleborzańskiego świata nie wyzwala go przecież z pozostawania w ich kręgu, z częściowej wobec nich uległości. Zenon subiektywnie chce być jak najdalszy od schematu społecznego i obyczajowego, w jakim zamknęło się życie w Boleborzy. Ale obiektywnie pozostaje w nim przecież, jego wakacyjna przygoda z wiejską dziewczyną niewiele wykracza poza ten schemat. Ani przez chwile młodemu „paniczowi”, wybierającemu się po wakacjach na studia zagraniczne, nie przychodzi do głowy, że wobec tej dziewczyny mógłby mieć jakieś zobowiązania, że mogłyby ich łączyć jakakolwiek trwalsze związki. Romans ten zamyka się w ramach tych samych poglądów etycznych i obyczajowych, którymi posługiwał się pan Walerian. Jego wykształcony, inteligentny, nowoczesny syn, którego tak razi atmosfera Boleborzy „zatęchła jak tamtejszy staw z karpiami”, jak najbardziej korzysta z owych anachronicznych praw, które „przysługują mu z racji tak skądinąd” krytykowanego układu społecznego.

Boleborza ukształtowała w znacznym stopniu charakter i postępowanie Zenona Ziembiewicza, który w praktyce nie potrafił wyzwolić się z panujących w tym środowisku zasad moralno – obyczajowych. To właśnie to środowisko kieruje losami głównego bohatera, ono wykorzystuje go dla swoich własnych celów. Pracując w redakcji porządkowego pisemka, przez nie właśnie Zenon jest kontrolowany i urabiany stosownie do jego interesów.

Zenon Ziembiewicz jako redaktor miejscowego pisma dostaje się poniekąd na służbę u możnych tczewskich, chociaż niegdyś był przekonany, że nie zniósł by służenia im tak jak uczynił to jego ojciec, pełniący obowiązki rządcy. Ale ideał samodzielności, uwolnienia się od rozkazów i wymagań ziemiaństwa okazał się bardzo prędko zupełną mrzonką. Nie można było robić kariery i nie podlegać władzy tej warstwy.

Zenon zderza się z otaczającą go rzeczywistością i zaczyna dostrzegać wyraźnie własną wobec niej uległość, rezygnację z jakichś własnych myśli i zasad. Początkowo bardzo niepokoi to Zenona, potem – coraz mniej.

Po powrocie do kraju koncepcja przeobrażenia życia społecznego w oparciu o rządzące klasy społeczne „bez żadnej konieczności niszczenia” - okazuje się nierealna. Ziembiewicz coraz bardziej zostaje wciągany w działalność, która nie ma nic wspólnego z jego młodzieńczymi marzeniami o „nowej organizacji życia”. Jego postawa, pełna kompromisów, ustępstw, uległości, prowadzi go z czasem do klęski moralnej. Początkowo bohater Nałkowskiej próbuje oszukiwać samego siebie, znajduje różne, pozornie z resztą, usprawiedliwienia dla swojego postępowania, ale mimo wszystko coraz bardziej staje się świadomy, że wygrana jego kariery staje się możliwa tylko kosztem moralnej przegranej. Zenon wbrew swym marzeniom o zachowaniu samodzielności, stał się pionkiem poruszanych przez siły, których nawet dobrze nie zrozumiał. Nim Zenon zorientował się o co chodzi, był jednym z „kliki”, to nieokreślone poczucie wspólnoty zostało mu narzucone wcześniej niż jakiekolwiek tezy programu społecznego i politycznego, któremu miał potem służyć.

Dramat osobisty Zenona Ziembiewicza ujawnia moralno – obyczajowy konflikt pomiędzy modelem życia charakterystycznym dla ziemiaństwa, a wyrosłą z niego krzywdą prostej dziewczyny. Kariera zawodowa Zenona prowadząca go do bezwzględnej w końcu zależności od interesów klas posiadających i rządzących – odsłania całą ostrość walki klasowej, w której bohater Nałkowskiej ma wrogów w wyzyskiwanych robotnikach i w bezrobotnych.

Zenon nie jest typowym przykładem modelu życia danej warstwy. Ale nie jest także i indywidualnością całkowicie niezależną od tych praw. Jego postępowanie jest nie tylko zdeterminowane społecznie, ale nie jest też wyłącznie spontaniczne, żywiołowe.

Samotna jednostka walcząca ze światem, przeciwstawiająca społecznemu złu i krzywdzie swoją uczciwość i poczucie sprawiedliwości – oto wzory Judymów Stanisława Żeromskiego. Zofia Nałkowska pokazuje, że „widzenie siebie oczyma innych”, uwzględnianie opinii zbiorowości – jest elementem nieodzownym moralności człowieka, żyjącego w określonych związkach społecznych i nie mogącego wyzwolić się od społeczeństwa przez totalny protest przeciwko niemu.