Wypracowania i opracowania dzieł Stefana Żeromskiego

Młoda Polska wykształciła w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku nowy typ powieści, tzw. powieść modernistyczną. Charakterystycznymi jej cechami stały się wówczas: rozluźnienie kompozycji, łączenie różnych technik pisarskich (naturalizm, symbolizm, impresjonizm) oraz różnych rodzaji stylów, indywidualizacja języka, stopniowe odchodzenie od narratora wszechwiedzącego oraz kreacja bohaterów i zakończenie otwarte utworu. Typowymi przykładami powieści modernistycznej są „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego oraz „Chłopi” Władysława Reymonta.

„Ludzie bezdomni” to powieść typowo młodopolska. O jej nowatorstwie świadczy luźna, fragmentaryczna kompozycja „na którą składa się duża liczba epizodów. Pojawiają się wątki poboczne (np. wątek Natalii), rozdziały nie posuwające akcji naprzód, które mogłyby być odrębnymi nowelkami (np. epizod o swawolnym Dyziu, podróż żony Wiktora Judyma). Poza tym, pomiędzy rozdziałami nie zawsze zachodzi związek przyczynowo – skutkowy np. akcje pierwszego rozdziału od drugiego dzieli rok”.ⁱ W utworze pojawiają się nowe techniki obrazowania typu: impresjonizm, naturalizm i symbolizm. Pierwszy z nich ma cel typowo poetycki. Widoczny jest “przede wszystkim w opisach uczuć bohaterów, odtwarzaniu ich stanów duszy, nastrojów, także w opisach przyrody”ⁱⁱ , gdzie dominują motywy mgły, mroku, gór nasycone odcieni błękitu o rozmoczonych konturach. Opisy naturalistyczne służą ocenie i mają charakter emocjonalny. “Autor obiektywnie i z dużą dbałością o szczegóły, przedstawia nędzę i brzydotę otaczającego świata (opisy ulicy Ciepłej i Krakowskiej, fabryki cygar, życia i pracy górników w Zagłębiu oraz życia chłopów w Cisach). Unikając tym samym własnego komentarza do opisywanych sytuacji”.ⁱⁱⁱ Utwór gromadzi również w sobie liczne symbole mogące odczytywanymi w sposób wieloznaczny, np. tytuł powieści można odnieść do bezdomności Joasi Podborskiej lub emigracji Wiktora Judyma, można go również odebrać jako bezdomność paryskich nędzarzy. Wszyscy ci ludzie są symbolem nieszczęścia narodu pozbawionego ojczyzny. Symboliczne znaczenie mają również obrazy widziane oczyma głównego bohatera, np. “Wenus z Milo” - symbol piękna i szczęścia, obraz pt: “Ubogi rybak” - symbol nieszczęścia, nędzy, cierpienia oraz krzywdy ludzkiej; rozdarta sosna – symbolizująca wewnętrzne rozdarcie Judyma; krzyk pawia – symbol śmierci oraz kwiat tuberozy – symbol życia pięknego, wykwintnego lecz zupełnie bezużytecznego i szkodliwego”.^iv W powieści pojawia się również indywidualizacja języka polegająca na tym, że każdy bohater posługuje się językiem charakterystycznym dla swojego pochodzenia i wykształcenia. Sposoby narracji występujące w utworze to narracja pierwszoosobowa tzw: pamiętnikowa (np. pamiętnik Joasi) oraz trzecioosobowa. W trakcie rozwoju akcji, każdy bohater staje się kolejno narratorem utworu. Warto wspomnieć jeszcze o kreacji bohatera, a w tym przypadku o Tomaszu Judymie, „który łączy w sobie zarówno cechy romantycznego buntownika, jak i pozytywistycznego społecznika. Do bohatera romantycznego zbliża się poczucie obcości, indywidualizmu oraz rozdarcie wewnętrzne między miłością do Joasi Podborskiej a koniecznością niesienia pomocy najuboższym. Podobnie jak bohater pozytywistyczny wierzy w słuszność idei pracy organicznej i pracy u podstaw, leczenia najbiedniejszych, skrzywdzonych przez los. Wierzy w moc nauki i pragnie wykorzystać swoją wiedzę, by stać się pomocnym dla tych najbardziej potrzebujących. Utwór kończy się rezygnacją bohatera ze szczęścia własnego, ma zakończenie otwarte, przez co czytelnik nie wie, jakie konsekwencje spowodowało podjęcie przez bohatera takiej, a nie innej decyzji”.^v

Cechy prozy modernistycznej widoczne są również w opowiadaniu Żeromskiego pt: „Rozdziobią nas kruki, wrony ...” Bohaterem jest Andrzej Borycki przedstawiony jako symbol klęski całego narodu oraz chłop, który jest zacofany, prymitywny, ciemny i nie wie, że powstanie toczy się m.in. o poprawę jego sytuacji. Symbolizuje on naród polski, w którym brakuje poczucia narodowości i chęci do walki o niepodległość ojczyzny. Opisy utworu są bardzo naturalistyczne, czasami odrażające do tego stopnia, że czytelnikowi robi sie mdło. Przykładem może być opis stada żerujących na ciele Boryckiego, ptaków, z których jeden „preparował żebro, inny szczypał nogę, jeszcze inny rozrabiał ....... w czaszce”. Widoczny jest ponadto impresjonizm, potęgujący nastrój przygnębienia i smutku poprzez takie obrazy przyrody jak deszcz, plucha i błoto. Język utworu jest prosty, komunikatywny, przez co każdy czytelnik nie będzie miał problemu z jego odczytaniem.

Jeśli chodzi o utwór Władysława Reymonta „Chłopi”, to tutaj sytuacja jest podobna do tej, jaką mogliśmy zaobserwować w utworach Stefana Żeromskiego. Tematem jest życie bohatera i ludu, chłopa oraz jego stosunki z innymi warstwami społecznymi. Pisarz w sposób bardzo dokładny ukazuje również obyczaje i obrzędy panujące na polskiej wsi, gdzie wielką rolę odgrywa przyroda wyznaczająca rytm życia człowieka. Przykładem może być kopanie kartofli bądź wycinanie kapusty. Wszystko to składa się na naturalizm utworu, w skład którego wchodzi jeszcze „rola popędu płciowego w życiu człowieka, liczne sceny odrażające np. obcięcie nogi przez Kubę oraz brzydota, jako wyraz wierności w odtwarzaniu określonych sytuacji (choroby, nieszczęścia, sceny bijatyk, kłótnie)”.^vi Celem tego procesu jest przede wszystkim ukazanie prawdy życiowej chłopów bez zbędnego jej upiększania. Pojawia się w utworze również impresjonizm, poprzez zastosowanie delikatnych, subtelnych barw w opisach przyrody, krajobrazu oraz przeżyć wewnętrznych bohaterów. Do tych dwóch technik pisarskich dołącza jeszcze symbolizm. Autor zwraca uwagę na „przedstawienie pewnych sytuacji i postaci w ten sposób, by osiągnęły one wymiar ponadczasowy, symboliczny, np. scena śmierci Boryny na roli, z którą było związane jego całe życie. W tej scenie Boryna przeobraża się w symbolicznego Siewcę”.^vii Język utworu jest stylizowany na ludowy. W dialogach oraz przyśpiewkach ludowych dominuje gwara charakterystyczna dla tytułowych bohaterów. W licznych opisach dominuje język poetycki zawierający wielkie bogactwo środków stylistycznych: metafor, porównań i epitetów. W powieści występują trzy wcielenia narratora. Pierwszy z nich, to narrator realistyczny, który rzeczowo i obiektywnie relacjonuje zdarzenia i okoliczności posługując się językiem poprawnym literackim. Przedstawia wygląd miejsc, osób oraz przebieg zdarzeń. Drugi narrator ujawnia się jako narrator z chłopskiej gromady. „Opowiada szeroko, dokładnie, z dużym zaangażowaniem uczuciowym. Posługuje sie prostą, często wyliczeniową składnią. W jego języku zauważamy najwięcej elementów gwarowych”.^viii Ostatni, trzeci z narratorów, to stylizator młodopolski ujawniający się przede wszystkim w opisach przyrody, przeżyć i ludzkich namiętności. Posługuje się językiem nacechowanym emocjonalnie z nielicznymi elementami gwarowymi. Buduje obrazy z wyraźną dbałością o ich wartość estetyczną, styl nasyca metaforyką poetycką oraz bogatym mówieniem, z dużą liczbą epitetów przymiotnikowych.

Młodopolskie utwory Stefana Żeromskiego oraz Władysława Reymonta, nie bez podstawy są uważane za dzieła typowo modernistyczne, gdyż „błyszczą” swym nowatorstwem, wprowadzają nowe pomysły oraz sposoby narracji i obrazowania. Myślę, ze wszystko to sprawi, ze utwory te utkwią w naszej pamięci nie tylko poprzez swoją treść, ale również będziemy pamiętać je, jako typowe dzieła prozy modernistycznej dziewięćdziesiątych lat XIX wieku.